Je kan de pot op?

In maart, tijdens een wandeling door Wenen, viel het me op dat je overal naar het toilet kon gaan. Er stonden, ook op afgelegen plekken, schone, ruime toilethokjes. Vanaf dat moment begon het op te vallen hoe weinig openbare toiletten er eigenlijk zijn in Nederland. Toen ik er naar ging vragen, vertelden vrouwen mij dat ze bijvoorbeeld minder dronken om onderweg niet naar het toilet te hoeven.  Ik realiseerde me dat naar het toilet gaan niet meer enkel gelinkt is aan de biologische behoefte, maar aan de geplande ruimte. Frappant eigenlijk, dat een voorziening die in de 20e eeuw werd gezien door bestuurders als schakel naar een gezonde bevolking nu in de 21e eeuw als vies wordt beschouwd en bijna onvindbaar is.

Je kan toch gewoon thuis gaan?

Naar het toilet kunnen gaan is een basisbehoefte en een cruciaal element van een gezonde stad. Het hebben van toegang tot een toilet is mede bepalend in hoeverre men kan meedoen aan het publieke leven. En in Nederland hebben we, vergeleken met veel andere landen, weinig openbare toiletten. De recente media-aandacht van de NOS en de Correspondent werpt inhoudelijk licht op het ontbreken hiervan. 

In Utrecht is overigens sinds 2018 de hoeveelheid toegankelijke toiletten opgeschaald.Tegelijkertijd is er meer oog voor en onderzoek naar de behoefte van vrouwen, maar de combinatie tussen het aantal publieke toiletten en wat er nodig is om de toegankelijkheid te vergroten voor vrouwen, is nog onderbelicht zowel in de literatuur als in de praktijk.

Kansen, veiligheid en toegang tot de openbare ruimte zijn niet voor iedereen gelijk, dat geldt  ook voor openbare toiletten. Nog steeds is onze publieke ruimte grotendeels ingericht vanuit het oogpunt van de man. En dan met name de “gezonde man”. Zaken als tijd, schaamte, afstand, maar ook waar je je kinderen of ouderen kunt verschonen, beïnvloeden het toiletgebruik. Met name vrouwen en gemarginaliseerde groepen zijn daardoor vatbaarder voor de gevolgen van deze inrichting. Vrouwen gebruiken namelijk openbare ruimtes anders dan mannen, ze gebruiken vaker openbaar vervoer en hebben daardoor minder toegang tot thuis, werk of andere privé plekken met toiletten. 

Verfrissende perspectieven

Ik heb tijdens mijn onderzoek met veel verschillende vrouwen gesproken, jong, oud, met en zonder beperking en uit die gesprekken kwamen vaak dezelfde behoeften naar voren. Het blijkt dat vrouwen hygiëne het belangrijkste aspect vinden in openbare toiletten, gevolgd door privacy. Locatie, tijd of betaling worden als minder belangrijk ervaren wanneer het toilet schoon is.

Veel vrouwen gaven de HEMA als voorbeeld. Die toiletten vinden vrouwen fijn omdat er een  toiletjuffrouw aanwezig is.Die zorgt dat je toiletpapier hebt en dat anderen het netjes achterlaten, wat volgens de vrouwen bij veel onbemande toiletten niet zo is. Ook beschreven vrouwen de frustratie van een te klein hokje, geen plek om je spullen of je kind te laten en het niet kunnen wassen van je handen. Meerdere vrouwen benoemden de tactiek dat ze hun museumjaarkaart gebruiken om zo toegang te krijgen tot een schoon, gratis en gecontroleerd toilet in de stad.

Niet meer, maar beter

Het klinkt zo logisch, maar de anekdotes en voorbeelden hierboven laten zien dat toilettoegankelijkheid breder bekeken moet worden dan het simpelweg meer toiletten aanbieden. Dit onderzoek stelt opnieuw aan de kaak dat er binnen stadsbeleid en plannen een vrouwenfocus ontbreekt. Gemeenten zouden vrouwen kunnen betrekken bij het ontwikkelen en plannen van steden. Dit kan worden gedaan door bijvoorbeeld met vrouwen mee op pad te gaan of het gesprek aan te gaan. Vrouwen gaven tijdens dit onderzoek zelf ook aan dat in steden een vrouwenfocus ontbreekt. Door bijvoorbeeld specifiek naar gedeelde (toilet) ervaringen van vrouwen te kijken, kan dit bijdragen aan een bredere discussie over een vrouwenfocus in een gendersensitieve en inclusieve stad.  Het legt de gemiste kansen in duurzame ontwikkelingen en lichamelijke zichtbaarheid in stadsbeleid letterlijk bloot.

Renske Burger deed haar onderzoek over de toegankelijkheid van publieke toiletten voor vrouwen bij RAUM in het kader van haar  master Urban and Economic Geography aan de Universiteit Utrecht.